Türkiye, coğrafi konumu ve iklim özellikleri nedeniyle taşkın afetlerine en çok maruz kalan ülkelerden biridir. AFAD verilerine göre yılda ortalama 100'ün üzerinde sel ve su baskını olayı yaşanmakta, bu afetler milyarlarca liralık maddi kayba ve can kaybına yol açmaktadır. Özellikle Karadeniz Bölgesi, Marmara ve Akdeniz kıyıları taşkın riski açısından en kritik bölgeler arasında yer alır.
Peki bu afetlerin etkisini azaltmak mümkün mü? Cevap, taşkın risk haritaları ve önceden yapılan mekânsal analizlerde gizlidir.
Taşkın Risk Haritası Nedir?
Taşkın risk haritası, bir bölgede belirli yağış senaryoları altında suyun nerelere yayılacağını, hangi yerleşim alanlarının risk altında olduğunu ve taşkın derinliğinin ne kadar olacağını gösteren mekânsal bir analiz ürünüdür. Bu haritalar, DSİ (Devlet Su İşleri) tarafından yürütülen Taşkın Yönetim Planları'nın temel bileşenidir.
LiDAR Verisi Neden Kritik?
Taşkın modellemesinin doğruluğu, kullanılan arazi verisinin hassasiyetine doğrudan bağlıdır. Geleneksel topoğrafik haritalar 1-5 metre doğruluk sunarken, havadan LiDAR tarama ile santimetre düzeyinde sayısal arazi modelleri (DTM) üretilebilir. Bu hassasiyet farkı, özellikle düşük eğimli kıyı bölgelerinde taşkın yayılım alanının doğru hesaplanmasında hayati önem taşır.
LiDAR ile elde edilen nokta bulutu verisi, arazinin çıplak zemin modelini ağaç örtüsü ve bina gibi yüzey objelerinden ayrıştırarak üretir. Bu sayede dere yataklarının gerçek geometrisi, köprü ve menfez yapılarının altından geçen su kesitleri ve yamaç eğimleri milimetrik doğrulukla belirlenir.
CBS Tabanlı Taşkın Analizi Nasıl Yapılır?
Taşkın risk analizi, birden fazla veri katmanının CBS (Coğrafi Bilgi Sistemi) ortamında çakıştırılmasıyla gerçekleştirilir. Bu katmanlar şunları içerir:
- Sayısal arazi modeli (DTM/DSM)
- Yağış verileri ve debi ölçümleri
- Arazi kullanım haritaları
- Jeoloji ve zemin geçirgenlik verileri
- Eğim ve bakı analizleri
- Drenaj ağı ve havza sınırları
HEC-RAS gibi hidrolik modelleme yazılımları, CBS ortamında üretilen kesit verilerini kullanarak farklı tekerrür sürelerine (Q50, Q100, Q500) göre su yüzü profillerini hesaplar. Sonuçlar tekrar CBS'ye aktarılarak taşkın yayılım haritaları üretilir.
Türkiye'de Taşkın Yönetim Planları
Türkiye, AB Su Çerçeve Direktifi ile uyumlu olarak 25 havzanın tamamında taşkın yönetim planları hazırlamaktadır. Bu planlar kapsamında her havza için taşkın tehlike haritaları ve taşkın risk haritaları üretilmektedir. DSİ koordinasyonunda yürütülen bu çalışmalar, belediyelerin imar planlarına altlık oluşturmakta ve yapılaşma kararlarını doğrudan etkilemektedir.
Ulusal Su Planı 2026-2035 kapsamında, 2030 yılına kadar tüm havzalarda Ulusal Taşkın Tahmini ve Erken Uyarı Sistemi'nin kurulması hedeflenmektedir. Bu sistem, 72 saat öncesine kadar tahmin yapabilecek ve yapay zeka tabanlı yöntemlerle desteklenecektir.
Verigo'nun Yaklaşımı
Verigo Dijital Mühendislik olarak Doğu Karadeniz Bölgesi Taşkın Projesi kapsamında, bölgenin yüksek çözünürlüklü LiDAR verileri ile sayısal arazi modellerini ürettik. Bu modeller üzerinden taşkın simülasyonları gerçekleştirerek, risk altındaki yerleşim alanlarını belirledik ve yerel yönetimlere karar destek verileri sunduk.
Taşkın risk haritaları, reaktif değil proaktif bir afet yönetimi anlayışının temel taşıdır. Doğru veri, doğru model ve doğru analiz ile can ve mal kayıplarının önüne geçmek mümkündür.
